Gençlere değer katacak içeriklere Google Haberler'den abone olmak ister misiniz?.Google Haberlere Abone Ol. Gençliğe değer katma arzusuyla..

Bu içeriğimizde sizlere hamam kültürü hakkında bilgi vereceğiz..

Türkler, tarih boyunca temizlik anlayışı konusunda gerek dini inanç yönünden gerek toplumsal kabuller yönünden özel bir hassasiyete sahip olmuştur. Temizliğin, zihnen ve bedenen şifa olduğuna inanılmıştır. Sosyal hayatın birçok yerinde bu hassasiyete riayet eden bir düzeni olmuştur. Mimaride de Türk Hamamı kültürünün büyük bir yeri olmuş, Türklerin imar sisteminde camilerden sonra hamam gelmiştir.

Elbette konu hamam kültürü olunca Roma hamamlarından söz etmemek mümkün değil. Türk hamamları temelde Roma hamamlarına benzese de yapısal yönden kültürel anlayışların sebep olduğu önemli işlevsel farklılıklar gözlemlenir.

Roma Hamam Kültürü ve Mimarisi

Roma Hamam Kültürü ve Mimarisi

Başta Romalılar olmak üzere antik dönemde banyo, yıkanma ve temizlik işlevinin çok ötesinde sosyal ve kültürel bir alışkanlıktır. Romalıların gündelik yaşantılarının önemli sosyal alanı olan hamamlar; yıkanmakla ilgili işlevlerinin ötesinde spor, eğlence, masaj, vücut bakımı, rahatlama gibi olanakları olan, sosyal ilişkilerin kurulduğu bir tür kulüp ya da dernek merkezi gibi çalışmışlardır. Hamam yapılarının plan ve tasarımında geleneksel kullanım biçimlerine dayanan bir düzen bulunabilir. Bu düzen, hamamın girişinde soyunma odası ile başlayarak; soğuk, ılık ve sıcak mekanların bir sıra içinde dizilmesiyle kendini gösterir.

Roma Hamamları Mekânsal Kurguları

Apodyterium

Hamama girmeden önce soyunma ve elbise değiştirme odasıdır.

Frigidarium

 Hamamın ısıtılmayan en soğuk bölümüdür. Bir veya birkaç büyük soğuk havuzu olan ana soğuk su yıkanma salonudur.

Tepidarium

 Hamamın orta derecede ısıtılmış bölümüdür. Burada vücut terlemeye bırakılır ve masajlar yapılır.

Sudatorium

 Nemli-sıcak ve buharlı terleme odasıdır. Buhar banyosunun yapıldığı kısımdır.

Caldarium

Hamamın en sıcak salonu veya salonları. Bu mekân, sıcak suların ve sıcak sulu havuzların bulunduğu bölümdür ve nişler, oturma yerleri ve banyolar yer alır.

Palaestra

 Hamamlarda spor faaliyetlerini yapmak için kullanılan, etrafı revaklarla çevrilmiş açık alan.

Frigidarium denilen soğuk odaya geçilip soğuk su havuzuna girildikten sonra Tepidarium denilen ılık odaya geçilir; Sudatorium’da terlenir ve masaj yaptırılır, ardından Caldarium adı verilen sıcak odada sıcak suyla banyo yapılır ve soğuk odaya dönülüp tekrar masaj yaptırılırdı.

Roma hamamları, MÖ 2. yüzyılın sonunda hypocaust olarak tanınan tabandan ısıtma yöntemiyle ısıtılmıştır. Merkezi bir ateşten elde edilen sıcak hava ile hamam binası ısıtılmaktadır.

Türk Hamam Kültürü ve Mimarisi

Türk hamamları, Roma hamamlarına göre daha küçük ölçekli inşa edilmiştir. Fonksiyonları dolayısıyla mahremiyeti korumak için dışa kapalı olup, dış cepheden yalın ve gösterişsiz tasarlanmıştır. Dış cephedeki o yalın izlenimin aksine iç mimaride ise oldukça etkileyici çalışıldığı, günümüze kadar ulaşan yapılardan okunabilmektedir.

Hamamlar, genellikle gelir getiren bir vakıf malı olarak inşa edilmiştir. Bir cami, bir medrese vb. bir esere vakfedilmiş olup, bu hamamdan elde edilen gelir bu yapıların bakım ve ihtiyaçlarına ve görevlilerine harcanmıştır.

Özel ve Genel Hamamlar

Türk hamam kültüründe, hamam yapıları hizmet verdikleri kitle açısından özel ve genel hamamlar olmak üzere iki grupta incelenebilir. Az sayıda kimsenin yararlanabileceği özel hamamlar, küçük boyutlarda bağımsız işletmeler olarak veya bir saray, köşk, han veya tekkenin içinde inşa edilmiştir. Genel hamamlar ise geniş bir kitleye hizmet veren ve çoğu kez bir külliyenin parçası olarak, çok sayıda kullanıcıya hizmet veren tek veya çifte hamam şeklinde inşa edilmiş yapılardır. Tek hamamlarda kadınlara ve erkeklere aynı mekânda günün farklı saatlerinde hizmet verilirken çifte hamamlarda, erkeklere ve kadınlara ayrı mekanlarda aynı anda hizmet verilebilmektedir.

Çifte hamamlarda kadınlar bölümü ile erkekler bölümünün girişleri yapının farklı taraflarında olacak şekilde tasarlanır hatta çoğu zaman erkekler bölümünün girişi, daha işlek bir cadde ya da güzergâh üzerinde olabilirken kadınlar bölümünün girişi, mahremiyete uygun şekilde ve kadınların daha rahat girip çıkabilecekleri bir sokak ya da yol üzerinde bulunur, birbirini görmez. Hamamlar, Türk kültüründe sosyal hayatın önemli bir parçası olmuştur. Farklı sosyal ortamlar oluşmasını sağlamış, gelin-damat hamamı, lohusa hamamı, asker hamamı, sünnet hamamı, arife günü hamamı gibi özel günlerde sosyal etkinliklere de ev sahipliği yapmıştır.

Roma hamamları ve Türk hamamlarının temelde bazı özelliklerinde benzerlik gösterdiğini söylemiştik. Roma hamamlarında görüldüğü gibi Türk hamamlarında da soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık şeklinde birbirini izleyen işlevsel hacimlerin kurduğu bir düzen hakimdir. En önemli benzerliği ısıtma sisteminde gösteren bu iki hamam mimarisi, ısının kontrollü ve kademeli olarak arttığı bu düzeni temel şema olarak kabul etmiştir.

Hamam Kültürü ve İşlevleri

Soyunmalık

Boyutları açısından hamamın en büyük mekânı olma özelliğine sahiptir. Hamam girişi doğruca bu büyük, kubbeli mekâna açılır. Adından da anlaşılacağı gibi hamama giren kişilerin soyunup dinlendikleri bir hazırlık yeridir. Çoğunlukla duvarlar boyunca oturma sekisi bulunur, müşterilerin yıkanmadan önce ya da yıkandıktan sonra dinlenebileceği bir mekân sunar. Çay, kahve, şerbet gibi meşrubat ikramlarının yapıldığı bu bölüm, Türk hamam kültüründe sosyal açıdan önemli bir yere sahiptir.

Türk hamamlarının erken tarihli örneklerinde soyunmalık mekanının üst örtüsü genellikle tonoz veya ahşap çatı şeklinde olmuştur. Kubbeli üst örtü, 14. ve özellikle 15. yüzyıldan itibaren kendini göstermeye başlamıştır. Soyunmalık kubbesinin orta yerinde, aydınlatma ve havalandırma işlevi gören bir fener bulunmaktadır.

Ilıklık

Sıcaklık bölümüne geçmeden, sıcaklık kadar ısıtılmayan bu bölümde vücut, ısı değişimine hazırlanır. Mermer sekilerin, döşemelerin ve duvarların başladığı bir mekandır. Genellikle soyunmalık bölümünden daha küçük, dikdörtgen planlı ve üzeri tonozla örtülü inşa edilir.

Sıcaklık

Hamamın en sıcak bölümüdür ve nihayet yıkanma bu bölümde yapılır. Su deposuna bitişik düzendedir. Duvar kenarlarında mermer oturma sekileri ve kurnalar bulunur. Her kurnada, Türk hamam kültürünü Roma hamam kültüründen ayıran en belirgin özellik olan akan suyla yıkanmayı sağlayacak musluklar bulunur. Roma hamamlarında halkın topluca girip yıkandıkları büyük havuzlar bulunmaktadır. Türk hamamlarında ise bireysel olarak kurna başında akan suyla yıkanılır.

 Merkezi planlı sıcaklık bölümlerinde hacmin orta noktasında yer alan, genellikle altıgen, sekizgen gibi poligonal şekilde mermer bir platform bulunur. Göbek taşı adı verilen bu platform dinlenme, terleme ve keselenme için kullanılır.

Mekânın merkezinde yer alan göbek taşının üstünde kubbe bulunur. Kubbede aydınlatma görevi görmesi için fil gözü adı verilen pencereler bulunur.

Türk hamam kültüründe, Roma hamam kültüründen farklı olarak İslamiyet inancıyla örtüşen birçok mimari öge kullanıldığını görebiliriz. Bunlardan bir tanesi de sıcaklık bölümünde göbek taşının bulunduğu genel yıkanma yerini çevreleyen özel yıkanma hücreleridir. Bu hücrelere halvet adı verilir.

Su deposu

Genellikle sıcaklığa bitişik olarak inşa edilen bir mekandır. Su deposunda zeminin orta kesiminde yer alan bakır bir kazanla suyun ısıtılması sağlanır. Bazı hamamlarda sıcak ve soğuk su depoları ayrı bulunabilir.

Külhan

Hamamın hem suyunu hem de hacimlerini ısıtan bir merkezdir ve dışarıdan ayrı bir kapı ile girilmektedir. Bu bölüm, giriş seviyesinden alt kottadır. Bu bölümde odun kullanılarak yakılan ateş, hemen üstündeki su deposunun orta kesiminde bir yuva içine yerleştirilmiş olan bakır kazanı ve içindeki suyu ısıtmaktadır. Bu ateşin dumanı, ılıklık ve sıcaklık zemininin altındaki kanallarda dolaşarak hamamı zeminden ısıtmaktadır. Duvarların içine yerleştirilen tüteklik adı verilen bacalar hem duvarların ısıtılmasını hem de dumanın tahliye edilmesini sağlar.

Hamamlarda, birçok yapıda olduğu gibi gün ışığı ile doğal aydınlatma sağlanır. Kubbelerde fil gözü adı verilen cam fanus bulunan açıklıklar, aydınlık fenerleri; kubbe kasnaklarında mazgal pencereler karşılaştığımız farklı aydınlatma çözümlerindendir.

Türk hamam kültüründe, yapılarda dış cephede çizilen yalın görünümün aksine iç mekânda zengin süslemeler karşımıza çıkabilmektedir. Osmanlı bezeme sanatlarından tanıdığımız mukarnas uygulaması göbek taşı, kurna, halvet ve ayna taşında kullanılırken kubbeye geçiş elemanı olan tromp, pandantif ya da Türk üçgeninde kalem işi boyama görülebilir.

Türkler, hamam kültürü ve mimarisine Roma hamamlarında bulunan özellikleri İslam kültürüyle harmanlayarak yeni bir yorum katmış, kendi çizgisini oluşturmuştur. Roma hamamlarının büyük ölçülerde daha gösterişli yapılar olduğunu, Osmanlı hamamlarının ise daha çok işleve önem veren yapılar olduğunu söyleyebiliriz.

Hamam kültürünün edebiyatımızda, mimaride ve güzel sanatlarda yer aldığı birçok eser vardır. Türk hamam kültürünün tarihsel varlığı ile ilgili birçok ipucunu veren bu eserlerin büyük çoğunluğu Osmanlı Dönemi’nden kalmıştır.

Günümüzde eskisi gibi ihtiyaç alanında kullanılmasa da popüler kültürün geriye dönüşüyle bazı eğlence ve özel günlerde hamam kültürü, varlığını korumaya devam ediyor. Bu yazıda Türk Hamam Mimarisi ve Kültürü ile ilgili betimlemelerle dolu kısa bir kültür yolculuğu yaptık. Hamam kültürünün medeniyet ve dönemlere göre geçirdiği bu değişimi umarım beğeneceğiniz bir dille aktarabilmişimdir. Bu platformla tanıştığım bu ilk yazımdan Öğrenci Blogları yazarı ve okuru arkadaşlarıma selamlar!

İlginizi Çekebilir: Tarihimizin Güçlü Türk Kadınları

Ek Destek Veren/ Düzenleyen
Başkalarına Fayda Sağla
Yorum Yok
Yorum İptal
Yorumlar: Roma’dan Osmanlı’ya Hamam Kültürü ve Mimari Tipolojisi

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Resim ekle - Yalnızca PNG, JPG, JPEG ve GIF desteklenir.

Sosyal Medya Hesaplarımız

Copyright © 2020 Öğrenci Blogları. Tüm Hakları Saklıdır.

Giriş Yap

Öğrenci Blogları'na Hoş Geldin

Gençlere değer katan içerikler üretiyoruz. Aramıza katılacağın için mutluyuz.
Giriş Yap

Gelişim için ilk adım. Boş vakitleri iyi değerlendirmek gerek.